ชุดตรวจ HIV ด้วยตนเองมีข้อดีตรงที่ช่วยให้คนที่อยากรู้สถานะเอชไอวีเริ่มตรวจคัดกรองได้สะดวกและเป็นส่วนตัว โดยไม่ต้องรอนัดเพื่อเริ่มตรวจครั้งแรก แต่ความน่าเชื่อถือของผลขึ้นอยู่กับสามเรื่องพร้อมกัน ได้แก่ ชนิดของชุดตรวจ เวลาที่ผ่านไปหลังความเสี่ยง และวิธีใช้งาน ตัวเลขความแม่นยำบนกล่องจึงบอกได้เพียงส่วนหนึ่งว่าควรเชื่อผลแค่ไหน

ตัวอย่างที่เห็นภาพชัดคือคนสองคนใช้ชุดตรวจรุ่นเดียวกันและได้ผลลบเหมือนกัน คนแรกตรวจหลังถุงยางแตกเพียงไม่กี่วัน ส่วนอีกคนตรวจเมื่อพ้นช่วงที่ชุดตรวจกำหนดและไม่มีความเสี่ยงใหม่ ผลลบทั้งสองครั้งมีความหมายต่างกัน เพราะคนแรกอาจตรวจเร็วเกินกว่าที่ชุดตรวจจะพบแอนติบอดีได้

ชุดตรวจ HIV ด้วยตนเองดีอย่างไร

ข้อดีข้อแรกคือช่วยลดอุปสรรคสำหรับคนที่ยังไม่สะดวกไปสถานพยาบาล บางคนติดเรื่องเวลาเดินทาง บางคนยังไม่พร้อมพูดถึงเหตุการณ์ที่กังวล ชุดตรวจด้วยตนเองจึงเป็นทางเลือกสำหรับเริ่มคัดกรองในพื้นที่ที่รู้สึกสบายใจ และรู้ผลเบื้องต้นภายในเวลาที่ระบุในคู่มือ

อีกข้อดีคือมีวิธีเก็บตัวอย่างให้เลือก ทั้งแบบเจาะเลือดปลายนิ้วและแบบเก็บสารน้ำตามแนวเหงือก คนที่ไม่ถนัดเจาะเลือดอาจเลือกแบบเก็บสารน้ำในช่องปาก ส่วนคนที่เลือกแบบเลือดควรอ่านวิธีเก็บและปริมาณตัวอย่างให้เข้าใจก่อนเปิดชุด ทั้งสองแบบมีประโยชน์เมื่อเลือกให้เหมาะกับตัวเองและทำตามขั้นตอนได้ครบ

ประโยชน์ของชุดตรวจจะชัดที่สุดเมื่อรู้ว่าควรทำอะไรต่อ หากผลมีปฏิกิริยา ให้ไปตรวจยืนยัน หากผลลบแต่ยังตรวจเร็วเกินไป ให้กำหนดวันตรวจซ้ำไว้ วิธีนี้ช่วยให้ผลตรวจเป็นจุดเริ่มต้นของแผนดูแลสุขภาพ โดยเฉพาะเมื่อยังมีคำถามว่าความเสี่ยงครั้งล่าสุดเกิดขึ้นเมื่อไรและควรใช้วิธีตรวจแบบใด

ชุดตรวจ HIV แม่นยำแค่ไหน ตัวเลขบนกล่องบอกอะไร

คำว่าแม่นยำมักใช้เรียกรวมกัน แต่เมื่อต้องเปรียบเทียบชุดตรวจ ควรดูสองค่าที่ตอบคำถามต่างกัน

ค่าที่ใช้ประเมิน บอกอะไร ถ้าชุดตรวจคลาดเคลื่อนจะเกิดอะไรขึ้น
ความไว ในกลุ่มคนที่มีเชื้อ ชุดตรวจให้ผลมีปฏิกิริยาได้มากเพียงใดภายใต้เงื่อนไขที่ใช้ประเมิน อาจได้ผลลบทั้งที่มีเชื้อ
ความจำเพาะ ในกลุ่มคนที่ไม่มีเชื้อ ชุดตรวจให้ผลไม่พบปฏิกิริยาได้มากเพียงใดภายใต้เงื่อนไขที่ใช้ประเมิน อาจได้ผลมีปฏิกิริยาทั้งที่ไม่มีเชื้อ

เอกสารของกรมควบคุมโรคอธิบายเกณฑ์สมรรถนะของชุดตรวจด้วยตนเองแบบเลือดปลายนิ้วว่ามีความไวไม่น้อยกว่าร้อยละ 99.5 และความจำเพาะไม่น้อยกว่าร้อยละ 99 ส่วนแบบสารน้ำในช่องปากมีความไวไม่น้อยกว่าร้อยละ 99 และความจำเพาะไม่น้อยกว่าร้อยละ 98 ตัวเลขเหล่านี้เป็นเกณฑ์สมรรถนะภายใต้เงื่อนไขที่กำหนด ค่าของผลิตภัณฑ์แต่ละรุ่นให้ดูจากเอกสารกำกับของรุ่นนั้น

ถ้าเห็นตัวเลขความไวร้อยละ 99.5 อย่าอ่านกลับว่าเมื่อได้ผลลบแล้วจะมีโอกาสไม่มีเชื้อร้อยละ 99.5 เสมอ ความไวอธิบายว่าชุดตรวจให้ผลอย่างไรในกลุ่มที่ทราบว่ามีเชื้อ ส่วนความหมายของผลลบสำหรับคนหนึ่งคนยังขึ้นอยู่กับช่วงเวลาตรวจ ลักษณะความเสี่ยง และความถูกต้องในการเก็บตัวอย่างด้วย

ตรวจเร็วเกินไปเป็นเหตุสำคัญที่ทำให้ผลลบยังตอบไม่ได้

ชุดตรวจ HIV ด้วยตนเองส่วนใหญ่ตรวจหาแอนติบอดี ร่างกายต้องใช้เวลาสร้างแอนติบอดีจนอยู่ในระดับที่ชุดตรวจพบได้ ช่วงหลังอาจสัมผัสเชื้อที่วิธีตรวจยังตรวจไม่พบเรียกว่า Window Period หรือระยะตรวจไม่พบ ไม่มีชุดตรวจชนิดใดตรวจพบการติดเชื้อได้ทันทีหลังเหตุการณ์

สำหรับชุดตรวจด้วยตนเอง หากผลเป็นลบแต่ความเสี่ยงครั้งล่าสุดยังไม่ครบสามเดือน อย. แนะนำให้ตรวจซ้ำเมื่อครบอย่างน้อยสามเดือนนับจากเหตุการณ์ครั้งล่าสุด โดยควรอ่านเอกสารกำกับของชุดตรวจที่ใช้ร่วมด้วย หากมีเหตุการณ์ใหม่ระหว่างรอตรวจซ้ำ ต้องนับระยะสำหรับเหตุการณ์ใหม่นั้นด้วย ผลเดิมไม่ครอบคลุมความเสี่ยงที่เกิดขึ้นภายหลัง

ผู้ที่ต้องการคำตอบเร็วกว่านั้นสามารถปรึกษาสถานพยาบาลได้ เพราะวิธีตรวจจากเลือดในห้องปฏิบัติการที่ตรวจทั้งแอนติเจนและแอนติบอดีมักตรวจพบได้เร็วกว่าชุดตรวจแอนติบอดีด้วยตนเอง บุคลากรทางการแพทย์จะช่วยเลือกวิธีตรวจและกำหนดวันติดตามตามประวัติความเสี่ยง สำหรับผู้ที่กำลังใช้หรือเพิ่งใช้ยา PrEP หรือ PEP ควรแจ้งก่อนตรวจ เพราะยาต้านไวรัสอาจส่งผลต่อช่วงเวลาที่ตรวจพบเชื้อ

แบบเลือดปลายนิ้วกับแบบป้ายเหงือกต่างกันตรงไหน

ชุดตรวจแบบเลือดปลายนิ้วต้องเก็บเลือดให้ได้ปริมาณตามที่กำหนด บางรุ่นให้ถ่ายเลือดลงช่องตัวอย่างแล้วเติมน้ำยา หากเตรียมอุปกรณ์ไม่พร้อมหรือใช้เลือดไม่พอ อาจต้องเริ่มใหม่ ควรอ่านวิธีใช้ทั้งหมดก่อนเจาะ และใช้อุปกรณ์ที่มากับชุดตามคู่มือ

ชุดตรวจแบบป้ายเหงือกไม่ต้องใช้เข็ม แต่ต้องเก็บสารน้ำตามแนวเหงือกด้วยอุปกรณ์เฉพาะ น้ำลายที่บ้วนออกมาใช้แทนไม่ได้ ควรดูว่าผลิตภัณฑ์กำหนดให้งดอาหาร เครื่องดื่ม หรือผลิตภัณฑ์ในช่องปากก่อนเก็บตัวอย่างหรือไม่ เพราะคำแนะนำอาจต่างกันในแต่ละรุ่น

ไม่ว่าจะเลือกแบบไหน ให้ตรวจว่าชุดได้รับอนุญาตจาก อย. สำหรับใช้ตรวจด้วยตนเอง ดูวันหมดอายุ สภาพซอง และเงื่อนไขการเก็บรักษา จากนั้นจับเวลาตามคู่มือของกล่องนั้น อย่าใช้เวลาอ่านผลจากชุดคนละรุ่นหรือกลับมาอ่านซ้ำหลังพ้นเวลาที่กำหนด

รู้ผลแล้วควรทำอะไรต่อ

  • ผลลบหรือไม่พบปฏิกิริยา เช็กก่อนว่าพ้นระยะตรวจไม่พบของวิธีที่ใช้หรือยัง หากยังไม่พ้น ให้ตรวจซ้ำตามกำหนดหรือปรึกษาหน่วยบริการเพื่อเลือกวิธีตรวจที่เหมาะกับช่วงเวลา หากพ้นระยะแล้ว ใช้ชุดถูกต้อง และไม่มีความเสี่ยงใหม่ ผลลบย่อมมีน้ำหนักมากขึ้น
  • ผลมีปฏิกิริยาหรือผลบวกเบื้องต้น ให้ติดต่อสถานพยาบาลเพื่อตรวจยืนยัน ผลจากชุดตรวจที่บ้านเพียงครั้งเดียวยังใช้วินิจฉัยไม่ได้ หากเห็นขีดจาง ให้เทียบกับคู่มือภายในช่วงเวลาอ่านผล และหากเข้าเกณฑ์ผลมีปฏิกิริยา ควรไปตรวจยืนยันแม้ขีดจะจาง ความเข้มของขีดใช้บอกปริมาณเชื้อไม่ได้
  • ผลใช้ไม่ได้ สำหรับชุดแบบแถบ หากขีดควบคุมไม่ขึ้นตามคู่มือ อย่าตีความว่าเป็นผลลบหรือบวก ให้ตรวจใหม่ด้วยชุดใหม่หรือไปตรวจที่หน่วยบริการ หากตรวจหลายครั้งแล้วผลไม่ตรงกันและมีอย่างน้อยหนึ่งครั้งที่พบปฏิกิริยา ควรนำข้อมูลไปให้สถานพยาบาลประเมิน

เพิ่งเสี่ยงภายใน 72 ชั่วโมง อย่ารอผลชุดตรวจ

หากเพิ่งมีเหตุการณ์ที่อาจสัมผัสเอชไอวี เช่น ถุงยางแตกขณะมีเพศสัมพันธ์หรือใช้เข็มฉีดยาร่วมกับผู้อื่น ให้ไปสถานพยาบาลทันทีเพื่อประเมินยา PEP ซึ่งใช้ป้องกันเอชไอวีหลังสัมผัสเชื้อ หากมีข้อบ่งชี้ ควรเริ่มยาให้เร็วที่สุดและไม่เกิน 72 ชั่วโมงหลังเหตุการณ์

ช่วงเวลาที่ควรเริ่มยาป้องกันมาก่อนช่วงที่ชุดตรวจจะให้คำตอบเกี่ยวกับเหตุการณ์นั้น แม้ตรวจเองแล้วได้ผลลบก็ไม่ควรใช้ผลดังกล่าวตัดสินใจรอ หากผ่าน 72 ชั่วโมงไปแล้ว ยังควรปรึกษาสถานพยาบาลเพื่อเลือกวิธีตรวจและวางแผนติดตามตามความเหมาะสม

สรุป

ชุดตรวจ HIV ด้วยตนเองช่วยให้เริ่มคัดกรองได้สะดวกและเป็นส่วนตัว มีทั้งแบบเลือดปลายนิ้วและแบบเก็บสารน้ำในช่องปาก ความไวและความจำเพาะช่วยบอกสมรรถนะของชุดตรวจ แต่ความน่าเชื่อถือของผลแต่ละครั้งยังขึ้นอยู่กับวันเสี่ยงล่าสุด ชนิดของชุดตรวจ และวิธีใช้งาน

ก่อนเชื่อผลลบ ให้ดูว่าตรวจเร็วเกินไปหรือไม่ หากผลมีปฏิกิริยา ให้ไปตรวจยืนยันที่สถานพยาบาล และหากเพิ่งมีความเสี่ยงภายใน 72 ชั่วโมง ให้เข้ารับการประเมินยา PEP ทันทีโดยไม่ต้องรอตรวจเองก่อน

Categorized in:

สุขภาพและความงาม